Je ligt lekker op het strand. Moet je buiten werktijd nu wel of niet een telefoontje of appje van je baas beantwoorden? Advocaat Patrice Verkaart vertelt wat jouw rechten zijn.
Vorige maand kregen werknemers aan Nederlandse universiteiten een formeel recht op onbereikbaarheid buiten werktijd. In hun nieuwe cao staat dat zij buiten werktijd niet hoeven te reageren op werkmail, -appjes of telefoontjes. Hoe zit dat als dit niet in je cao staat? We vroegen het aan arbeidsrechtadvocaat Patrice Verkaart.
Het was goed nieuws voor universiteitsmedewerkers, toen vakbond CNV vorige maand hun recht op onbereikbaarheid wist te verankeren in een cao. Een belangrijk signaal, want veel werknemers hebben het gevoel dat ze buiten werktijd altijd 'aan' moeten blijven staan, aldus arbeidsrechtadvocaat Patrice Verkaart van Legal Aid Arbeidsrecht.
'In Nederland hebben we nog geen wetgeving over het recht op onbereikbaarheid, zoals bijvoorbeeld in Frankrijk en Australië. Dat betekent echter niet dat een werkgever onbeperkt mag verwachten dat werknemers altijd bereikbaar zijn.' Volgens haar bestaan er wel juridische grenzen. Die volgen onder meer uit de Arbeidstijdenwet, de zorgplicht van de werkgever en de verplichting om zich als goed werkgever te gedragen.
Telefoontje voelt dwingender
Of je buiten werktijd moet reageren, hangt volgens Verkaart vooral af van wat daarover is afgesproken. 'Een werknemer heeft in beginsel geen verplichting om buiten de contractuele uren te reageren op berichten van de werkgever, tenzij dat uitdrukkelijk is vastgelegd in de arbeidsovereenkomst of de cao.' Of een leidinggevende belt, mailt, appt of een Teams-bericht stuurt, maakt juridisch weinig verschil. 'Een telefoontje voelt misschien dwingender dan een e-mail, maar de manier waarop het verzoek wordt gedaan verandert niets aan de juridische beoordeling.'
Dat betekent niet dat iedere werknemer standaard onbereikbaar mag zijn. De aard van de functie en de sector spelen namelijk een belangrijke rol. In de zorg of sectoren waar urgente storingen voorkomen, horen bereikbaarheidsdiensten vaak gewoon bij het werk. Maar dan moeten daar wel duidelijke afspraken over bestaan. 'Problemen ontstaan juist wanneer werkgevers uitgaan van informele verwachtingen. Dan is voor werknemers vaak onduidelijk wanneer zij wel of niet bereikbaar moeten zijn.'
Vergoeding voor bereikbaar zijn
Veel werknemers halen incidentele berichtjes buiten werktijd en formele bereikbaarheidsdiensten door elkaar. Juridisch zijn dat twee verschillende situaties. 'Bereikbaarheidsdiensten, consignatie en storingsdiensten hebben een formeel karakter. Ze moeten zijn vastgelegd in de arbeidsovereenkomst of cao en kunnen niet zomaar via het algemene instructierecht worden opgelegd. Ook heeft de ondernemingsraad een instemmingsrecht ten aanzien van het beleid rond bereikbaarheid.’
De Arbeidstijdenwet bevat bovendien speciale regels voor consignatie. Daarbij is een werknemer buiten werktijd verplicht bereikbaar te zijn om zo nodig snel aan het werk te gaan. 'De periode waarin je alleen bereikbaar bent, geldt in principe niet als arbeidstijd maar er zijn uitzonderingen. Pas wanneer je daadwerkelijk wordt opgeroepen, ontstaat meestal werktijd. In veel cao's is daarnaast geregeld dat werknemers een vergoeding krijgen voor het bereikbaar zijn én voor de uren die zij vervolgens daadwerkelijk werken.'
Geen afspraken? Dan ook geen sanctie
Sommige werknemers vrezen dat een werkgever hen negatief zal beoordelen als zij 's avonds niet reageren op berichten. Volgens Verkaart ligt dat juridisch lastig. 'Als er geen verplichting bestaat om bereikbaar te zijn, kan een werkgever daar in principe ook geen sancties aan verbinden.'
In de praktijk is het volgens haar wel minder zwart-wit. Binnen sommige organisaties ontstaat een cultuur waarin werknemers zich toch verplicht voelen om altijd beschikbaar te zijn. 'Juist daarom is het belangrijk dat werkgevers duidelijk vastleggen wat zij verwachten, of daar een vergoeding tegenover staat en wanneer werknemers wel of niet bereikbaar moeten zijn. Zonder heldere afspraken wordt het lastig om werknemers achteraf ergens op af te rekenen.'
Slecht slapen of concentratieproblemen
Volgens Verkaart draait het niet alleen om bereikbaarheid, maar ook om gezondheid. 'Werkgevers moeten psychosociale arbeidsbelasting (PSA) voorkomen en de regels uit de Arbowet en de Arbeidstijdenwet naleven. Signalen dat werknemers structureel overbelast raken of niet meer kunnen loskomen van hun werk, moeten serieus worden genomen.'
Denk aan werknemers die voortdurend meldingen blijven beantwoorden, slecht slapen of concentratieproblemen krijgen doordat zij zich altijd beschikbaar voelen. 'Negeert een werkgever zulke signalen, dan loopt hij uiteindelijk het risico aansprakelijk te worden gesteld voor de schade die daardoor ontstaat. Dat staat los van de verplichting om tijdens ziekte loon door te betalen en de re-integratie te begeleiden.'
Grenzen stellen
Wordt bereikbaarheid een structureel probleem, dan is het verstandig om daar niet mee te blijven rondlopen. 'Ga eerst het gesprek aan met je leidinggevende of HR. Leg uit wat de gevolgen zijn van de voortdurende bereikbaarheid en documenteer dat ook.'
Levert overleg niets op, dan kun je zwaardere stappen overwegen. 'Je kunt uiteindelijk zelfs de Arbeidsinspectie inschakelen als de Arbeidstijdenwet wordt overtreden. En in sommige gevallen kan een werkgever aansprakelijk worden gesteld voor schade, bijvoorbeeld na een burn-out. Dat is juridisch vaak wel lastig te bewijzen. Daarom is het belangrijk dat werknemers hun grenzen tijdig aangeven en vastleggen.'
Doe dit als je altijd bereikbaar moet zijn
Controleer wat er in je arbeidsovereenkomst, cao of personeelsreglement staat over bereikbaarheid.
Maak onderscheid tussen incidentele verzoeken en structurele verwachtingen.
Geef tijdig aan als de bereikbaarheid leidt tot overbelasting of gezondheidsklachten.
Leg gesprekken en afspraken hierover schriftelijk vast.
Betrek de ondernemingsraad als er geen duidelijk beleid is of afspraken niet worden nageleefd.
Blijf je vastlopen? Vraag juridisch advies of meld ernstige overtredingen van de Arbeidstijdenwet bij de Nederlandse Arbeidsinspectie.
bron: Intermediair
